BAKI,AzerVocie Analitik Təhlil Mərkəzi
İsrail təkcə İranın ordu, İnqilab Keşikçiləri və kəşfiyyat rəhbərlərini hədəfə alan dəqiq hərbi zərbələrlə kifayətlənməyib. O, həmçinin hava hücumundan müdafiə sistemləri və raket buraxılış qurğularını, eləcə də nüvə obyektlərini vurmaqla yanaşı, indi də Qəzzadakı ssenarini tətbiq edərək mülki obyektləri hədəf almağa, sakinlərə təxliyə çağırışları etməyə və dövlət televiziyasının qərargahını bombalamağa başlayıb.
Bu hücumlarla paralel, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu sərt bəyanatlar verərək, ölkəsinin İranın nüvə obyektlərini sistematik şəkildə məhv etməyə davam edəcəyini bildirib. O, bu müharibənin uzun sürəcəyini və Yaxın Şərqin gələcəyini dəyişəcəyini vəd edib.
Netanyahunun bu bəyanatları göstərir ki, İsrail üçün bu müharibənin məqsədi sadəcə İranı cəzalandırmaq və ya onu nüvə proqramı üzrə danışıqlara məcbur etmək deyil. Əksinə, məqsəd İranın bölgədəki silahlı qollarını zəiflədib, onun hərbi gücünü tamamilə aradan qaldırmaq və Yaxın Şərqdə yeni bir reallıq yaratmaqdır. Netanyahu bildirib: “İran raketləri İsrail üçün varlıq təhdididir və biz bu təhdidi aradan qaldıracağıq.” O, çoxlu sayda raket buraxılış məntəqəsinin vurulduğunu və İsrailin Tehranın hava məkanına nəzarət etdiyini, həmçinin İranın pilotsuz uçuş aparatlarının yarısını məhv etdiklərini deyib.
İran isə İsrail hədəflərinə qarşılıq zərbələri endirməklə öz gücünü nümayiş etdirməyə çalışır. Lakin müharibənin uzanması və xüsusilə ballistik raket ehtiyatlarının tükənməsi təhlükəsi Tehranı ABŞ Prezidenti üzərində təsir göstərə biləcək Fars Körfəzi ölkələri vasitəsilə vasitəçiliyə cəlb etməyə sövq edib.
İran hərbi cəhətdən Tel-Əviv və Hayfa kimi mühüm İsrail şəhərlərini hədəfə almağa çalışsa da, İsrailin mülki əhaliyə yönəlmiş hücumlarının miqyasının artacağından, nəticədə paytaxt Tehranda humanitar böhran yaranacağından ehtiyatlanır. Belə bir vəziyyət İran hakimiyyətini çətin duruma salır, çünki sakinləri qorumaq və sığınacaqlarla təmin etmək imkanları məhduddur. Hakimiyyət insanları məktəblərə və məscidlərə yönləndirsə də, bu yerlərin təhlükəsiz olmadığı da bilinir.
İsrail ordusu İranlı mülki vətəndaşlara “təhlükəsizliyiniz naminə bəzi əraziləri tərk edin” çağırışı ilə mesajlar göndərib. Bu isə hava hücumlarının miqyasının daha da genişlənəcəyi ehtimalını artırır.
İran rəsmiləri isə bu çağırışları “psixoloji müharibə” adlandıraraq vətəndaşları təşvişə düşməməyə çağırıblar. Buna baxmayaraq, dövlət televiziyası paytaxtdan çıxan yollarda tıxac görüntüləri yayımlayıb.
Yerli media məlumat verir ki, İsrail paytaxt Tehranın şərqində sıx məskunlaşmış Tehranpars bölgəsinə, qərbdə isə Çitəgər və Şəhid Baqiri rayonlarına hava zərbələri endirib. Sosial mediada yayılan görüntülərdə bu bölgələrdə qalxan tüstü sütunları əks olunub.
Minlərlə Tehran sakini evlərini tərk edir, yaxın günlərdə İsrailin hava hücumlarının daha da artacağından ehtiyat edərək ərzaq, qaz balonları və içməli su ehtiyatı yığır. Paytaxtdakı bir neçə mağaza sahibi bildirib ki, xüsusilə yaşlı insanlar dərman ehtiyatı toplayır və müharibə səbəbilə əsas tələbat mallarının qıtlığına dair narahatlıq keçirirlər.
Hökumət isə xalqı ərzaq və dərman ehtiyatının yetərli olması ilə sakitləşdirməyə çalışır. Lakin mövcud qeyri-sabitlik və narazılığın küçələrə çıxacaq potensial müxalif hərəkat tərəfindən istismar ediləcəyi ehtimalı hakimiyyətin təzyiq altında qalmasına səbəb olur. Bu da Tehranı zəif görünmədən, ABŞ ilə sıx əlaqələri olan Körfəz ölkələrinin vasitəçiliyi ilə atəşkəsə nail olmaq üçün addımlar atmağa vadar edir.
Kanadada keçirilən G7 sammitində çıxış edən ABŞ Prezidenti Donald Tramp bildirib ki, “iranlılar gərginliyin azaldılması üçün danışmaq istəyirlər”, yəni diplomatik əlaqələr quraraq böhranı azaltmağa çalışırlar.
Bu cəhd özünü İran Prezidenti Məsud Pezeşkian ilə Oman Sultanı Heysəm bin Tariq arasında bazar ertəsi keçirilən telefon danışığında da göstərdi. Sultan Heysəm Yaxın Şərqdə vəziyyətin sabitləşməsi üçün dialoq və danışıqlara dönməyin vacibliyini vurğulayıb. O bildirib ki, Oman bu böhranın qarşısını almaq və ədalətli həll yolları tapmaq üçün bütün siyasi və diplomatik vasitələrlə fəal iştirak etməyə hazırdır.
İran Prezidenti Pezeşkian isə Oman hökumətinin dialoqu təşviq edən və münaqişələrin dinc yolla həllinə yönəlmiş səylərini yüksək qiymətləndirib. O, İranın diplomatik yollarla həll tərəfdarı olduğunu təsdiqləyib.
"Reuters" agentliyinə danışan iki iranlı və üç regional mənbəyə görə, Tehran Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və Oman vasitəsilə Trampa müraciət edərək, İsrailin dərhal atəşkəsə razı salınmasını istəyib. İran isə bu razılaşma müqabilində nüvə danışıqlarında daha elastik mövqe sərgiləməyə hazır olduğunu bildirib.
Fars Körfəzi ölkələrinin liderləri və diplomatları həftəsonu boyunca intensiv telefon əlaqələri saxlayaraq həm ABŞ, həm Tehran, həm də bir-biri ilə təmasda olub. Məqsəd İsraillə İran arasında baş verən və indiyə qədərki ən genişmiqyaslı qarşıdurmanın böyüməsinin qarşısını almaqdır.
Mənbələrdən biri bildirib ki, əgər atəşkəs əldə olunarsa, Tehran nüvə danışıqlarında çevik davranmağa hazırdır. Körfəzdəki diplomatik mənbə isə bildirib ki, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və Oman hamısı ABŞ-a müraciət edərək, İsraili atəşkəsə razı salmaq və Tehranla nüvə razılaşması üzrə danışıqları bərpa etmək üçün hərəkətə keçməyə çağırıblar.
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi "X" (əvvəlki Twitter) platformasında yazıb: “Əgər Tramp diplomatiyada ciddidirsə və bu müharibəni dayandırmaq istəyirsə, qarşıdakı addımlar həlledici olacaq.”
O əlavə edib: “İsrail öz təcavüzünü dayandırmalıdır. Əgər bu hərbi hücumlar tam şəkildə dayandırılmasa, bizim cavablarımız davam edəcək. Bütün məsələ Vaşinqtondan gələn bircə telefon zəngi ilə Netanyahunu dayandırmaqdan ibarətdir. Bu da diplomatiyaya dönüş yolunu aça bilər.”
Donald Tramp isə dəfələrlə bildirib ki, əgər İran ABŞ-ın nüvə proqramına dair sərt tələblərini qəbul etsə, İsrailin hücumları tezliklə sona çata bilər.