BAKI, AzerVoice Azərbaycan İslam Ensiklopediyası
Monoteist dinlərin meydana gəldiyi Yaxın Şərq bu gün də müxtəlif inanclara ev sahibliyi edir. Bu bölgədə formalaşan xristian icmaları arasında ən böyük və köklü nümunələrdən biri Misirdə yaşayan Koptlardır. Kopt Kilsəsi Şərq xristianlığının ən qədim institutlarından biri hesab olunur.
Qiptilər özlərini Misirin yerli əhalisi, qədim Misir fironlarının davamçıları hesab edirlər. “Qipti” sözü də məhz “misirli” mənasını verir. Misir xristianlarının böyük əksəriyyəti Qipti Pravoslav Kilsəsinə mənsub olsa da, katolik və protestant qollarında olan xristianlar da özlərini qipti kimliyi ilə təqdim edirlər. Müxtəlif hesablamalara görə, Koptlar Misir əhalisinin təxminən 10 faizini təşkil edir. Azlıq statusuna baxmayaraq, onlar özlərini Misir cəmiyyətinin ayrılmaz hissəsi hesab edir və ölkənin milli kimliyini mənimsəyirlər.
Koptların xristianlığı qəbul etməsi ilə bağlı fərqli yanaşmalar mövcuddur. Kopt Kilsəsinə görə, bu proses Hz. Məryəmin Hz. İsa ilə birlikdə Misirə sığınması ilə başlamışdır. Tədqiqatçıların böyük hissəsi isə xristianlığın Misirə Evangelist Mark tərəfindən gətirildiyini bildirir. Apostol Markın müəllifi olduğu və Nikea Şurası tərəfindən dörd əsas İncildən biri kimi qəbul edilən Mark İncili onun Misirdə apardığı təbliğatın əsas mənbələrindən hesab olunur.
Markın fəaliyyəti nəticəsində formalaşan Kopt Kilsəsi, Qərbdə inkişaf edən Katolik kilsəsindən və Bizans Pravoslavlığından fərqli bir teoloji və institusional yol izlədi. “Kopt” sözü yunanca Aigyptos (Misir) sözündən yaranmışdı və ilk dövrlərdə bütün misirlilərə şamil edilirdi. Lakin 635-ci ildə Misirin müsəlmanlar tərəfindən fəthindən sonra bu ad yalnız xristian misirlilərə aid edilməyə başlandı.
İslamın yayılması ilə ərəb dili ölkədə üstün mövqeyə keçdi, Kopt dili isə yalnız Kopt xristianlarının dini və mədəni dili kimi qorunub saxlanıldı. İlk dövrlərdə müsəlman hakimiyyəti altında qiptilər nisbətən rahat yaşayırdılar. Lakin Fatimi xəlifəsi Hakim Biəmrillahın dövründə xristianlara qarşı sərt siyasət tətbiq olundu, bir çox kilsələr dağıdıldı.
1171-ci ildə Əyyubilərin Fatimilər dövlətinə son qoymasından sonra Koptlar ictimai həyatda mövqelərini qismən bərpa etdilər. Ancaq bu dövrdə Avropa kilsəsinin başlatdığı VIII Səlib yürüşü yeni təhlükələr yaratdı. Səlibçilər Misirin bir hissəsini işğal etdikləri zaman xristian Koptlara da müsəlmanlardan fərqli münasibət göstərmədilər. Qiptilər də qətl və talanlara məruz qaldılar.
1250-ci ildə Məmlüklərin hakimiyyətə gəlməsi, daha sonra isə 1517-ci ildə Osmanlı idarəsinin qurulması ilə qiptilər əvvəlki hüquqlarını əsasən qoruyub saxladılar. Xüsusilə 1805-ci ildə Misir valisi təyin edilən Kavalalı Mehmed Ali Paşa dövründə Koptların ictimai mövqeyi xeyli gücləndi. Onlar vergilərdən azad edildi və yerli idarəetmədə iştirak hüququ qazandılar.
Osmanlıda qəbul edilən Hatt-ı Humayun fərmanı ilə xristianlarla müsəlmanlar arasında hüquqi bərabərlik təmin edildi. Bu sənəd Koptlara öz qanunları ilə mühakimə olunmaq, kilsə tikmək və orduya qatılmaq kimi hüquqlar verdi.
1882-ci ildə Misirin Britaniya nəzarətinə keçməsindən sonra Koptlar xristian kimliyi ilə siyasi həyata daha fəal şəkildə qoşuldular. Butros Qali və Yusuf Vahbe Paşa kimi qipti siyasətçilərin baş nazir vəzifəsinə yüksəlməsi bunun bariz nümunəsi idi. 1919-cu ildə dövlət quruculuğu uğrunda aparılan mübarizədə Koptlar Misir xalqı ilə eyni mövqedə dayandılar.
1952-ci il çevrilişi əvvəlcə Koptlar üçün ümidverici görünsə də, Camal Abdel Nasirin hakimiyyəti dövründə yüksələn millətçilik onların ictimai mövqeyini zəiflətdi. Siyasi partiyaların bağlanması və artan təzyiqlər nəticəsində on minlərlə kopt ölkəni tərk edərək əsasən Kanada və ABŞ-da məskunlaşdı.
Sonrakı illərdə Ənvər Sədatın islamçı xətti təzyiqləri daha da artırdı. 1970-ci illərdə kilsələrə hücumlar, keşişlərə qarşı zorakılıqlar genişləndi. 1981-ci ildə Sədatın öldürülməsindən sonra Hüsnü Mübarək dövründə vəziyyət nisbətən sabitləşsə də, dini gərginliklər tam aradan qalxmadı.
2011-ci il xalq üsyanında Koptlar Mübarəkin devrilməsini dəstəklədilər, lakin Müsəlman Qardaşlarının namizədi Məhəmməd Mursiyə səs vermədilər. Eyni zamanda 2014-cü ildə Mursinin devrilməsini də açıq şəkildə dəstəklədilər.
Bu gün Misir əhalisinin təxminən 10 faizini təşkil edən Koptlar hələ də ciddi sosial və təhlükəsizlik problemləri ilə üzləşirlər. Onlar sabit ictimai mövqe əldə etmək uğrunda mübarizəni davam etdirir və Misirin azlıq xalqlarından biri olaraq varlıqlarını qoruyurlar.