BAKI,AzerVocie Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ və İran arasındakı vəziyyət bir neçə göstəricinin artması fonunda "son dərəcə kövrək" kimi xarakterizə olunur və bu, tərəflər arasında hərbi qarşıdurma ehtimalını gücləndirir. "Axios" saytının bu həftə məlumatlı mənbələrə istinadən yaydığı xəbərə görə, münaqişə başlayarsa, o, keçən yay həyata keçirilən məhdud zərbələrdən fərqli olaraq, həftələrlə davam edə bilər və tammiqyaslı müharibə xarakteri ala bilər.

Bu sızdırılan məlumatlar, bölgədə sürətlənən ABŞ hərbi yığnağı, İranın Prezident Donald Trampın çərşənbə axşamı danışıqlarında qoyduğu "qırmızı xətlərdən" geri çəkilməkdən imtina etməsi və Tehranın əsas obyektlərini istehkamla möhkəmləndirdiyini göstərən peyk görüntüləri müharibə ehtimalının hər zamankindən daha yaxın olduğunu göstərir.

"Newsweek" saytının dərc etdiyi hesabatda bunun ən qabarıq 6 əlaməti aşağıdakı kimi sıralanır:

1. Yaxın Şərqdə güc nümayişi

Bölgədəki ABŞ hərbi yığnağının həcmi və sürəti diqqət çəkir. Tramp dünyanın ən böyük aviadaşıyıcısı olan "USS Gerald R. Ford"un artıq orada olan "USS Abraham Lincoln" və bir neçə raket esminesinə qoşulması üçün Yaxın Şərqə göndərilməsini əmr edib.

ABŞ həmçinin hava və dəniz qüvvələrini gücləndirib; bu yaxınlarda "Lincoln" aviadaşıyıcısına yaxınlaşan İran pilotsuz təyyarəsi vurulub. Bu hərəkətlilik ənənəvi çəkindirmə çərçivəsini aşır; çünki bu, İranın nüvə və raket obyektlərinə qarşı uzunmüddətli hərbi kampaniya üçün lazım olan davamlı hava və dəniz zərbələrini həyata keçirmək üçün gəmiləri, təyyarələri və maddi-texniki dəstəyi təmin edir.

2. Həftələrlə davam edəcək genişmiqyaslı kampaniya planı

"Axios" saytının əldə etdiyi anonim brifinqlər göstərir ki, keçən yay həyata keçirilən dəqiq və məhdud zərbələrdən fərqli olaraq, artıq "həftələrlə davam edəcək genişmiqyaslı kampaniya" planları mövcuddur.

Bu növ ritorika ABŞ ictimai rəyini uzunmüddətli münaqişə ehtimalına hazırlamağa xidmət edir və Tehrana Vaşinqtonun niyyətində ciddi olması barədə aydın mesaj göndərir ki, bu da öz növbəsində eskalasiya ehtimalını artırır.

3. Danışıqların "qırmızı xətlərə" dirənməsi

Danışıqlar masasında tərəflər arasındakı uçurum hələ də böyükdür. Omanın vasitəçiliyi ilə Cenevrədə keçirilən dolayı danışıqlar məhdud irəliləyiş göstərib.

ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens bildirib ki, bu həftəki müzakirələr bəzi cəhətdən yaxşı keçib, lakin o vurğulayıb ki, Tramp "iranlıların hələ də tanımaq və ya aşmaq istəmədiyi qırmızı xətlər" qoyub. Əsas ixtilaf nöqtələri uranın zənginləşdirilməsi və İranın raket proqramıdır. Tehran öz ərazisində uranı zənginləşdirmək hüququnda israr edir və nüvə silahı istehsalı səviyyəsinə yaxın olan 60 faiz zənginləşdirilmiş ehtiyatından imtina etmək çağırışlarını rədd edir.

4. İranın strateji obyektləri istehkamla möhkəmləndirməsi

"Reuters" agentliyinin dünən dərc etdiyi peyk görüntüləri göstərir ki, diplomatik səylərin davam etməsinə baxmayaraq, İran səssizcə əsas obyektlərində təmir və möhkəmləndirmə işləri aparır.

"Planet Labs" və digər kommersiya şirkətlərinin görüntülərinə əsasən, Nətənz və İsfahan daxil olmaqla mühüm nüvə obyektlərində zədələnmiş binaların üzərində yeni damlar və kamuflyaj strukturları qurulub. Bu addım fəaliyyətləri beynəlxalq müşahidəçilərdən gizlətmək və ya keçənilki zərbələrdən hansı avadanlıqların sağ qaldığını qiymətləndirmək məqsədi daşıya bilər. Həmçinin bəzi tunel girişlərinin gücləndirildiyi və əvvəllər hədəf alınmış raket bazalarının təmir edildiyi müşahidə olunur.

5. İran rəhbərliyini çətinə salan daxili iğtişaşlar

İran rəhbərliyi daxildə artan təzyiqlərlə üzləşir. İllərlə davam edən sanksiyalar, kəskinləşən iqtisadi böhranlar, valyuta dalğalanmaları və təkrarlanan etiraz dalğaları siyasi sistemi zəiflədib. İnflyasiya yüksək olaraq qalır, alıcılıq qabiliyyəti düşüb və küçələrdə məyusluq hissi artıb.

Bu daxili gərginlik xarici siyasi ritorikada da özünü göstərir. Ali Rəhbər Əli Xamneyi kəskin xəbərdarlıqlar edərək bildirib ki, hətta dünyanın ən güclü ordusu belə sarsıdıcı zərbə ala bilər və İranın hücum məruz qalacağı təqdirdə ABŞ dəniz aktivlərini hədəf almaq qabiliyyətinə işarə edib. Digər tərəfdən, XİN rəhbəri Abbas İraqçi daha mülayim ton seçərək diplomatiya üçün "yeni pəncərənin açıldığını" deyir. Bu təzad həm daxili radikalları sakitləşdirmək, həm də iqtisadi təzyiqi azaldacaq bir razılaşma üçün qapını açıq saxlamaq cəhdidir.

6. Hörmüz boğazının 80-ci illərdən bəri ilk dəfə bağlanması

İran çərşənbə günü qəfil bir addımla canlı atəş təlimləri keçirmək üçün Hörmüz boğazını qismən bağladı. Bu, 1980-ci illərdən bəri bu həyati əhəmiyyətli su yolunun ilk rəsmi elan edilmiş bağlanmasıdır.

Dünya neft ixracının təxminən 20 faizi bu boğazdan keçir. Təlimlər qısa müddətli olsa da, bu, aydın bir mesaj idi: hər hansı bir hərbi qarşıdurma qlobal iqtisadi nəticələrə səbəb olacaq və İran hücuma məruz qalarsa, enerji bazarlarını sarsıdacaq şəkildə cavab verə bilər.