BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

2001-ci il 11 sentyabr hücumlarının 24-cü ildönümündə – ABŞ ərazisində İkinci Dünya müharibəsi zamanı baş vermiş Perl Harbor hücumundan sonra ikinci ən dəhşətli terror aktı kimi tarixə düşən hadisənin ildönümündə – hələ də müxtəlif sui-qəsd nəzəriyyələri dolaşır və hadisə ilə bağlı suallar davam edir. O gün “Əl-Qaidə” təşkilatının 19 üzvü 4 təyyarəni ələ keçirmişdi: onlardan ikisi Nyu-Yorkdakı Dünya Ticarət Mərkəzinin əkiz qüllələrinə çırpıldı, biri Pentaqona dəyib dağıldı, dördüncüsü isə Pensilvaniya ştatının Şanksvil şəhərindəki sahəyə düşürüldü. Sonuncu təyyarənin hədəfi Ağ Ev idi.

Sui-qəsd nəzəriyyələri

Bəzi sui-qəsd nəzəriyyələri hadisələrə alternativ izahlar irəli sürdü. Məsələn, iddia olundu ki, qüllələrin dağılması əvvəlcədən planlaşdırılmış partlayışlar nəticəsində baş verib, təyyarələrin zərbəsindən və yanğından deyil. Bu iddialar qüllələrin dağılma sürətinə əsaslanırdı və atəşin təkbaşına polad konstruksiyaları əridə bilməyəcəyini söyləyirdilər. Digərləri isə ABŞ-ın sabiq prezidenti Corc Buş administrasiyasının hücumlardan əvvəl məlumatlı olduğunu və Əfqanıstanla İraqa müharibəni əsaslandırmaq üçün buna icazə verdiyini iddia edirdi. Başqa nəzəriyyələrdə İsrailin hücumdan əvvəl xəbərdar olduğu, hətta yəhudilərə həmin gün qüllələrdə işə getməməyi əmr etdiyi irəli sürülürdü. Digər iddialara görə isə hücumlar neftə nəzarəti ələ keçirmək və ya sərt təhlükəsizlik qanunları tətbiq etmək məqsədi daşıyırdı, hətta bəzi nəzəriyyələr hücumların videolarının saxta olduğunu deyirdi.

Rəsmi “11 Sentyabr Komissiyası”nın və digər müstəqil araşdırmaların bu nəzəriyyələri təkzib etməsinə baxmayaraq, onlar hələ də yayılmaqdadır. Analitiklər bunu insanların mürəkkəb hadisələrə sadə izahlar axtarması, hökumətlərə güvənsizlik və kəşfiyyat səhvlərinə şübhə ilə yanaşmaları ilə izah edirlər.

Niyə ittiham olunanların məhkəməsi başlanmayıb?

Bütün bu nəzəriyyələrdən asılı olmayaraq, ən təəccüblü məqam ittiham olunanların hələ də rəsmi məhkəmə qarşısına çıxmamasıdır. Hücumların beyni sayılan Xalid Şeyx Məhəmməd 2003-cü ildə Pakistanda həbs edildikdən sonra 2006-cı ildən bəri Quantanamo həbsxanasında saxlanılır.

Onunla yanaşı, dörd əsas ittihamlı – Valid bin Attaş, Rəmzi bin əş-Şeybə, Ammar əl-Baluci və Mustafa əl-Havsavi də Quantanamodadır. Onlar da Xalid Şeyx Məhəmməd kimi qəsd və qətldə ittiham olunur və ölüm cəzası ilə üzləşirlər.

Son illərdə Quantanamoda “pre-trial” adlanan məhkəməyəqədər istintaq iclasları keçirilib. Bunlar mülki məhkəmələrdə deyil, hərbi komissiyalarda aparılır. Ard-arda gələn ABŞ administrasiyaları təhlükəsizlik riskləri və siyasi müxalifət səbəbindən işi mülki məhkəmələrə keçirməkdən imtina ediblər. Bu “pre-trial” iclasları isə hərbi hakimlərin dəyişməsi və ya Müdafiə Nazirliyi ( indiki Müharibə Nazirliyi) tərəfindən təyin olunmuş vəkillərin apelyasiya müraciətləri səbəbilə dəfələrlə təxirə salınıb.

Günahın etirafı məsələsi

İyul 2024-cü ildə Xalid Şeyx Məhəmmədin və daha iki ittiham olunanın vəkilləri razılaşmaya gəldilər: onlar günahlarını etiraf edir, qarşılığında isə ölüm cəzası əvəzinə ömürlük həbs alacaqdılar. Bu saziş qurban ailələrinin cavabsız qalan suallarına aydınlıq gətirəcək və hücumların planlaşdırılması barədə bir çox sirri açacaqdı.

Lakin müdafiə naziri Lloyd Ostin avqust 2024-də bu sazişi ləğv etdi. İyul 2025-də isə Vaşinqton Apelyasiya Məhkəməsi bu razılaşmanı “qanunsuz və yolverilməz” hesab etdi.

Hüquqşünasların fikrincə, əsas hüquqi çətinliklərdən biri Xalid Şeyx Məhəmməd və başqalarının Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) gizli həbsxanalarında işgəncələrə məruz qalmasıdır. Onlara 183 dəfə “suda boğulmaya bənzər” işgəncə tətbiq olunmuşdu. Bu səbəbdən onlardan alınan ifadələrin hüquqi etibarlılığı sual altındadır. Bu isə sübutların araşdırılmasını dəfələrlə təxirə salıb. Həmçinin bəzi məlumatların məxfiliyi ilə bağlı mübahisələr var. Sonuncu iclas 2025-ci ilin iyulunda keçirilib və “pre-trial” mərhələsi hələ də davam edir.

Quantanamo həbsxanası

2025-ci ilin sentyabrına olan məlumata görə, Quantanamoda cəmi 15 məhbus qalıb. Onlardan 7-si 11 Sentyabr hücumları və “USS Cole” gəmisi partlayışı ilə əlaqəlidir. Daha 6 nəfər isə heç bir ittiham irəli sürülmədən “müharibə qanunları”na əsasən qeyri-müəyyən müddətə saxlanılır.

ABŞ-ın sabiq prezidenti Co Bayden administrasiyası 2025-ci ilin yanvarında 11 yəmənlini Oman Sultanlığına köçürmüşdü. Onlar 20 ildən çox müddət ittihamsız saxlanılmışdılar. Lakin Donald Tramp hakimiyyətə gələndən sonra başqa heç bir köçürülmə baş verməyib. Halbuki insan haqları təşkilatları uzun müddətdir ittiham irəli sürülməmiş məhbusların azad olunmasını tələb edir və Abu Zübeydanın hələ də saxlanılmasını tənqid edirlər.

Əksinə, Tramp administrasiyası Quantanamonun fəaliyyətini genişləndirməyə çalışıb. Yanvar 2025-də o, həbsxananın 30 min nəfərlik tutumla böyüdülməsi barədə sərəncam imzalayıb. Artıq 500 qeyri-qanuni miqrant ora köçürülüb və bəziləri Venesuela kimi ölkələrə geri göndərilib. Bu addım hüquq təşkilatlarının sərt reaksiyasına səbəb olub. Onlar bu saxlanmaların qeyri-qanuni olduğunu və vəkillərlə təmin olunmadığını deyirlər.

ABŞ-ın müdafiə naziri Pit Heqset isə Quantanamonun açıq qalmasını dəstəkləyir və 11 Sentyabr hücumlarında ittiham olunanlara ölüm hökmünün verilməsini təşviq edir.

İnsan haqları fəalları isə hesab edirlər ki, Quantanamonun illik 500 milyon dollardan çox xərc tələb etməsi, insan haqlarının pozulması, qeyri-effektiv hüquqi prosedurlar və məhbusların müddətsiz saxlanılması ABŞ-ın etibarına ciddi zərbə vurur və ədalətli məhkəmələrin keçirilməsini mümkünsüz edir. Onların sözlərinə görə, Tramp administrasiyasının həbsxananı genişləndirmə cəhdi bu müəssisənin “qanunsuz obyekt” kimi qara reputasiyasını yenidən dirçəldir və bağlanma səylərini daha da çətinləşdirir.

Tramp Nyu-Yorkdakı mərasimdə iştirak etmir

Hər il olduğu kimi bu il də anım mərasimi Nyu-Yorkdakı “Ground Zero”da cümə axşamı səhər keçiriləcək. Saat 8:46-da – hücum zamanı 11 saylı reysin şimal qülləsinə dəydiyi an – bir dəqiqəlik sükut elan ediləcək, sonra isə qurbanların adları oxunacaq.

ABŞ prezidenti Donald Tramp ənənəyə uyğun olaraq Nyu-Yorkdakı mərasimdə iştirak etməyəcək. O, Virciniya ştatındakı Pentaqon anım mərasimində olacaq, sonra isə Nyu-Yorkda “Yankees” komandası ilə tədbirdə iştirak edəcək.